Aan ons allen die proberen te leven, hopen en mens te blijven in een wereld die aandringt op dood, vernietiging en ontmenselijking,

‍

Ik moet iets bekennen. Ik ben moe van deze wereld. Ik ben moe van dit rennen dat ik en anderen met mij doen en leven noemen, terwijl velen elders rennen voor hun leven maar geen leven wordt gegund. Het is een vermoeidheid die begint in de ochtend, met een kop thee in de ene hand en in de andere mijn telefoon met nieuws over bombardementen, massamoord en genocides in Palestina, Soedan, Congo, Jemen, Libanon en Iran. Het is de vermoeidheid van woorden schrijven zoals genocide die tegelijk genormaliseerd worden en ter discussie staan. Het is de vermoeidheid van door straten lopen die bruisend en levend voelen, terwijl elders de grond onleefbaar is gemaakt. Van weten dat wat daar overblijft slechts sporen zijn van bloed van mensen die ooit dezelfde straten liepen als wij hier. Het herinnert ons eraan hoe inheemse volken zich aan land blijven hechten, zelfs na de dood. Hoe het land zich hecht aan wie ervoor zorgde en hen niet vergeet. Maar de vraag is: doen wij dat ook? Of zijn we te uitgeput om nog te herinneren?

‍

‍

Wat mij dan het meest zorgen baart is niet die vermoeidheid zelf. Vermoeidheid kan er ook op wijzen dat iets in ons weigert zich aan deze nieuwe werkelijkheid aan te passen. Wat mij zorgen baart is gevoelloosheid. Het trage proces waardoor dood, vernietiging en ontmenselijking alledaags worden. Het wennen aan een wereld waarin massamoord plaatsvindt terwijl wij onze thee drinken, lezen en schrijven. Het gedachteloos voorbij scrollen aan beelden van genocide en doorgaan met onze dag. Het verwarren van bewustzijn van onrecht met verantwoordelijkheid. Want de grootste overwinning van elk systeem van overheersing is niet alleen de vernietiging die het aanricht bij zijn slachtoffers, maar ook de verdoving die het weet te produceren bij ons die getuigen. Zodra we verdoofd raken, stellen we geen vragen meer. Zodra we verdoofd raken, wordt het ondraaglijke en het onaanvaardbare gewoon achtergrondgeluid. Zodra we verdoofd raken, verdwijnen hele bevolkingen voor onze ogen terwijl wij omringd worden door mensen die spreken over ‘productiviteit’, ‘excellentie’, ‘groei’ en ‘de toekomst’. Rode lijnen verschuiven en verdwijnen uiteindelijk. Ik weiger dat normaal te gaan vinden. Ik wil nooit leren leven naast de vernietiging van hele generaties. Ik wil geen vrede sluiten met de vernietiging van andere werelden.

‍

Wanneer ik tegen mijn naasten zeg dat ik moe ben van deze wereld en dit leven, zie ik zorg en angst in hun ogen. Alsof ik het over het opgeven van het leven zelf heb. Maar dat bedoel ik niet. Wat ik probeer te oefenen is een vorm van ontrouw en afstand tot wat bell hooks de wit-supremacistische, kapitalistische, patriarchale wereld noemt. Niet omdat ik erbuiten sta. Dat doe ik niet. Niemand van ons doet dat. Maar omdat hechting aan en investering in deze wereld het moeilijker maakt om te leven en mens te blijven. Alleen door ontrouw te worden aan deze wereld kan ik leven en mens blijven.

‍

Wat betekent het dan om een feministische liefdesbrief te schrijven vanuit mijn relatieve veiligheid in het fort Europa? Deze brief begint in tegenstrijdigheid, omdat tegenstrijdigheid precies is waar velen van ons leven. We leven in landen en bewegen ons binnen instellingen die ons mobiliteit geven, terwijl diezelfde mobiliteit aan anderen wordt ontzegd. We steken grenzen over voor conferenties, fellowships en vakanties, terwijl anderen worden vastgehouden door grenzen, eraan vastzitten of erdoor worden opgeslokt. Dezelfde Middellandse Zee die sommigen van ons achteloos oversteken om academische papers over mondiale onrechtvaardigheid te bespreken, is een massagraf geworden voor velen, wier verloren levens worden gewogen in debatten over de vraag of dit wel onrecht is.

‍

Onze levens staan niet buiten deze realiteiten, maar lopen er dwars doorheen. De computer waarop ik deze brief schrijf, de universiteit die mijn salaris betaalt en het huis van waaruit ik een toekomst zes maanden vooruit kan verbeelden, zijn allemaal verweven met een wereld georganiseerd via extractie, bezetting, ontheemding, raciale hiërarchieën en gemilitariseerde grenzen. De tegenstrijdigheid is niet dat lijden elders bestaat terwijl het leven hier doorgaat. De tegenstrijdigheid is dat onze instellingen ons aanmoedigen deze realiteiten als los van elkaar te ervaren. Universiteiten blijven onze productiviteit beoordelen. Subsidieaanvragen moeten worden ingediend. Conferenties gaan door zoals gepland. Universiteiten eisen van ons dat we ‘output’ produceren die ‘maatschappelijke impact’ heeft, alsof geschiedenis zich ergens anders afspeelt. Alsof ons leven niet wordt geraakt door wat we zien. Alsof ons comfort een privéprestatie is in plaats van een ordening die wordt geproduceerd door neokoloniale en imperiale verdelingen van leven en dood. Alsof genocide en massamoord tijdelijke en ‘ongelegen’ onderbrekingen zijn, in plaats van een constitutief onderdeel van de wereld waarin wij leven. Alsof dood en vernietiging bij Anderen horen of toehoren, en leven en vooruitgang bij een exclusief wit patriarchaal ‘wij’.

‍

Er is geen onschuldige positie van waaruit we kunnen beginnen. We zijn medeplichtig. De taak is dus niet om onschuldig te worden. De taak is om mens te blijven in een wereld die ons dwingt anderen te ontmenselijken en los te raken van wat ons mens maakt. Hier komt voor mij liefde binnen. Steeds opnieuw keer ik terug naar James Baldwin’s begrip van liefde. In The fire next time beschrijft Baldwin de transformerende kracht van liefde als:

‍

“Liefde neemt de maskers af waarvan we vrezen dat we niet zonder kunnen leven en waarvan we weten dat we niet kúnnen liefhebben terwijl we ze dragen. Ik gebruik het woord ‘liefde’ hier niet slechts in persoonlijke zin, maar als een staat van zijn of een staat van genade, niet in de infantiele Amerikaanse zin van gelukkig gemaakt worden, maar in de moeilijke en universele zin van zoeken, durven en groeien” (pp. 102–103)

‍

Voor Baldwin was liefde nooit een sentimentele ontsnapping aan de werkelijkheid. Liefde was de moed om de werkelijkheid onder ogen te zien. Het vermogen om elkaar en onszelf helder te zien, zonder illusie en zonder weg te kijken. Wanneer ik zeg dat levend en mens blijven een zekere ontrouw aan deze wit-suprematistische, kapitalistische en patriarchale wereld vraagt, bedoel ik: leren zien zonder illusie.

‍

Baldwin schrijft dat liefde van ons vraagt de maskers af te doen waarvan we vrezen dat we niet zonder kunnen leven. Helder zien betekent dan ook de witte patriarchale maskers herkennen die (neo)koloniale en patriarchale systemen van dominantie ons aanreiken. Die maskers beloven bescherming, erkenning of macht, maar ze vervreemden ons ook van onszelf en van elkaar. Vasthouden aan een leven achter die maskers is in zekere zin instemmen met dood en sterven. Ze afdoen, al is het slechts gedeeltelijk en onvolmaakt, is kiezen voor het leven. Misschien is dat waarom ik steeds terugkeer naar liefde als een feministische reddingslijn. Niet omdat liefde de wereld minder gewelddadig maakt, maar omdat liefde de voortdurende ontmenselijking en isolatie weigert waarvan geweld afhankelijk is.

‍

Zoals bell hooks ons herinnert in All about love, is liefde nooit slechts een gevoel, maar een praktijk van zorg, toewijding, verantwoordelijkheid, respect en vertrouwen. Een praktijk die ons vraagt om voor elkaar te zorgen en racistische en kapitalistische gewoonten van angst, competitie en afzondering te weerstaan. Liefde is in die zin ook getuigen. Getuigen is weigeren dat iets verdwijnt. Het is erop aandringen dat levens van anderen onze morele en politieke verbeelding binnendringen en veranderen hoe we leven, wat we waarderen en waarvoor we bereid zijn te strijden. Getuigen is een daad van liefde.

‍

Maar liefde alleen is niet genoeg. We hebben ook vreugde nodig. De afgelopen jaren leidde mijn zoektocht naar die vreugde tot het mede-oprichten van de podcast Joy in Academia met collega’s die vrienden werden: Dounia Bourabain, Zehra Çolak, Onur Sahin en Daudi van Veen. Wat begon als een vraag hoe we onszelf staande konden houden als academici van kleur in een witte academische wereld, werd een weigering van de isolatie die het academische leven zo vaak produceert. In gesprekken met academici van kleur in verschillende landen en academische fasen vond ik niet alleen uitputting, maar ook vreugde: vreugde in mentorschap, vriendschap, collectief denken, lachen, zorg en gemeenschap. Vreugde in het elkaar vinden ondanks instellingen die ons vooral als individuen willen laten bestaan. Deze vreugde is opstandig. Ze weigert het leven over te geven aan systemen die de wereld via dood organiseren. Ze laat zien dat een andere manier van samenleven mogelijk is.

‍

‍

‍

Misschien is vreugde dus niet het tegenovergestelde van rouw. Misschien is vreugde wat rouw verbonden houdt met liefde in plaats van haar in wanhoop te laten eindigen. Dit is wat ik wil meegeven: niet dat we moeten stoppen met rouwen. Niet dat we niet moe mogen zijn. Niet dat we wanhoop definitief moeten overwinnen. Maar dat we gevoelloosheid moeten weigeren. Dat we verantwoordelijk blijven voor wat we zien. Dat we ons laten veranderen door wat we zien. Dat we levens bouwen die rouw kunnen dragen zonder te verstarren, en verantwoordelijkheid zonder te verlammen. Dat we blijven samenkomen, organiseren, onderwijzen, schrijven, koken, rouwen, vieren, kunst maken en voor elkaar zorgen. Dat we leven in het heden blijven creëren. Zo blijven we levend en mens.

‍

En in tijden van genocide, massale ontheemding en voortdurende ontmenselijking, kan mens blijven misschien wel een van de meest radicale daden zijn die er bestaan.

‍

‍

Zakia Essanhaji is onderzoeker, schrijver en medeoprichter van de Joy in Academia podcast. Ze schrijft over witheid en macht, en zoekt naar manieren om Andere werelden te praktiseren om mens te blijven in een wereld die iets anders eist.

‍